wait لطفا صبر کنید
صفحه اصلي
NotCache List Paramters: 7&0&0!Model&106 Name List:جستجوي كل-عمومي
موضوعات
صفحه اصلي  » تفسير » انسان شناسي در قرآن » حقوق انسان
0.0 (0)

اينكه خداوند هركه را بخواهد هدايت يا گمراه مي كند، نوعي جبر نيست؟

در برخي آيات قرآن آمده است كه خداوند هر كه را بخواهد گمراه مي كند و هر كه را بخواهد به راه راست هدايت مي كند.مانند آيه ۹۳ سوره نحل كه مي فرمايد: «و لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لكِنْ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ وَ لَتُسْئَلُنَّ عَمَّا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ» و اگر خدا مى ‏خواست، همه شما را امت واحدى قرار مى‏ داد؛ ولى خدا هر كس را بخواهد گمراه، و هر كس را بخواهد هدايت مى‏ كند! و يقيناً شما از آنچه انجام مى ‏داديد، بازپرسى خواهيد شد!
 طبق اين دسته آيات ممكن است اين سوال بوجود بيايد كه اگر هدايت و گمراهي انسانها تماما بدست خداست، پس اراده و اختيار انسان در انتخاب راه و قرار گرفتن در مسير هدايت يا ضلالت چه مي شود؟
ابتدا لازم است به اين نكته اشاره كنيم كه دو گونه هدايت داريم، هدايت تشريعي و هدايت تكويني.
هدايت تشريعي به معناي ارائه طريق، جنبه عمومي و همگاني دارد و هيچ قيد و شرطي در آن نيست و خداوند تمام انسان ها را در اين زمينه هدايت مي كند، چنانكه در آيه 3 سوره دهر آمده است: «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً»[1].
اما هدايت تكويني به معناي ايصال به مطلوب و گرفتن دست بندگان و گذراندن آنها از تمام پيچ و خم هاي راه، و حفظ و حمايت از آنها تا رساندن به ساحل نجات ، هرگز بي قيد و شرط نمي باشد. اين هدايت مخصوص گروهي است كه اوصاف آنها در قرآن بيان شده ، و اضلال كه نقطه مقابل آن است نيز مخصوص گروهي است كه اوصاف آنها در قرآن بيان گشته؛ گرچه برخي از آيات مطلق است، ولي بسياري ديگر از آيات قيد و شرط آنرا دقيقا بيان كرده و هنگامي كه آيات مطلق و مقيد را كنار هم مي چينيم مطلب كاملا روشن مي شود و هيچ ابهام و ترديدي در معني آيات باقي نمي ماند، و نه تنها با مساله اختيار و اراده انسان مخالف نيست، بلكه دقيقا آنرا تاكيد مي كند. اكنون به توضيح زير توجه نماييد:
قرآن مجيد در يك جا مي گويد: «يُضِلُّ بِهِ كَثيراً وَ يَهْدي بِهِ كَثيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقين»[2] در اينجا سرچشمه ضلالت را فسق و خروج از اطاعت و فرمان الهي دانسته است. در جاي ديگر مي گويد: «وَ اللَّهُ لَا يهَْدِى الْقَوْمَ الظَّالِمِين»[3] در اينجا روي مساله ظلم تكيه شده و آنرا زمينه ساز ضلالت معرفي كرده است. در جاي ديگر مي خوانيم « وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»[4] در اينجا كفر به عنوان زمينه ساز گمراهي ذكر شده است. باز در آيه ديگر مي خوانيم «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ»[5] در اينجا نيز دروغگويي و كفران را مقدمه ضلالت شمرده است. در جاي ديگر آمده: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ»[6] يعني اسراف و دروغگويي عامل گمراهي است.
نتيجه اينكه قرآن ضلالت الهي را مخصوص كساني مي شمرد كه داراي اين اوصافند: كفر، ظلم فسق، دروغ، اسراف و كفران.
آيا كساني كه داراي اين اوصافند شايسته ضلالت و گمراهي نيستند؟! و به تعبير ديگر كسي كه مرتكب اين امور مي شود آيا ظلمت و حجاب قلب او را فرا نمي گيرد؟! در واقع اين اعمال و اوصاف آثاري دارد كه خواه ناخواه دامن انسان را مي گيرد ،پرده بر چشم و گوش و عقل او مي افكند و او را به ضلالت مي كشاند و از آنجا كه خاصيت همه اشيا و تاثير همه اسباب به فرمان خداوند است مي توان اضلال را در تمام اين موارد به خدا نسبت داد؛ اما اين نسبت هيچ منافاتي با اختيار و آزادي اراده انسانها ندارد، چرا كه ايشان با دستان خود، خود را در اين مسير قرار دادند.
اما در مورد هدايت نيز شرايط و اوصافي در قرآن بيان شده كه نشان مي دهد آن هم بدون علت و بر خلاف حكمت الهي نيست. در واقع برخي انسان ها با انجام اموري و كسب اوصاف خاصي، استحقاق هدايت را پيدا مي كنند و لطف الهي را جلب مي كنند. اين امور و اوصاف در آيات زير آمده است:
در يك جا مي خوانيم: «يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ»[7] در اينجا پيروي از فرمان خدا و جلب خشنودي او زمينه ساز هدايت الهي شمرده شده است.
درجاي ديگر مي خوانيم: «وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنَابَ»[8] در اينجا نيز توبه و انابه عامل استحقاق هدايت شمرده شده است.
در آيه ديگر مي فرمايد: «وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا»[9] در اينجا جهاد آن هم جهاد مخلصانه و در راه خدا به عنوان شرط اصلي هدايت ذكر شده است.
و بالاخره در آيه ديگر مي خوانيم: «وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى»[10] در اينجا پيمودن مقداري از راه هدايت به عنوان شرطي براي ادامه اين راه به لطف خداوند ذكر شده است.
نتيجه اينكه تا از سوي بندكان توبه و انابه اي نباشد، تا پيرو فرمان خدا نباشند، تا جهاد و تلاش و كوششي صورت نگيرد و تا گام هاي نخستين را در مسير حق بر ندارند، لطف الهي شامل حال آنها نمي شود، دست آنها را نمي گيرد و ايصال به مطلوب نمي كند.
در نتيجه شمول هدايت نسبت به كساني كه داراي اين اوصافند نه بي حساب است و نه دليلي بر جبري بودن هدايت محسوب مي شود. ملاحظه كنيد آيات قرآن در اين زمينه بسيار روشن و گويا است، منتهي كساني كه نتوانسته يا نخواسته اند جمع بندي صحيحي از آيات هدايت و ضلالت كنند، گرفتار چنان اشتباه خطرناكي شده اند و «چون نديدند حقيقت ره افسانه زدند» بايد گفت زمينه اين ضلالت را نيز خودشان فراهم ساخته اند. بهرحال مشيت الهي كه در آيات هدايت و ضلالت روي آن تكيه شده، هرگز به معني مشيت بي دليل و خالي از حكمت نيست، بلكه در هر مورد شرايط خاصي  دارد كه آنرا هماهنگ با حكيم بودن او مي كند.[11]
پي نوشت:
[1].ما راه را به او نشان داديم، خواه شاكر باشد (و پذيرا گردد) يا ناسپاس!
[2].(آرى،) خدا جمع زيادى را با آن گمراه، و گروه بسيارى را هدايت مى ‏كند ولى تنها فاسقان را با آن گمراه مى ‏سازد. بقره،۲۶
[3]. و خداوند، قوم ستمگر را هدايت نمى ‏كند.  بقره،۲۵۸
[4] . و خداوند، جمعيت كافران را هدايت نمي كند. بقره،264
[5] . خداوند آن كس را كه دروغگو و كفران كننده است هرگز هدايت نمي ‏كند. زمر،3
[6] . خداوند كسي را كه اسرافكار و بسيار دروغگو است هدايت نمي ‏كند. غافر،28
[7] . خداوند به بركت آن، كساني را كه از خشنودي او پيروي كنند به راههاي سلامت هدايت مي ‏كند، و از تاريكي ها - به فرمان خود - به سوي روشنائي مي‏ برد، و آنها را به راه راست رهبري مي ‏نمايد. مائده،16
[8] . و خدا هر كس را كه به سوي او باز گردد، هدايت مي ‏كند .رعد،27
[9] . و آنها كه در راه ما (با خلوص نيت) جهاد كنند قطعا هدايتشان خواهيم كرد. عنكبوت،69
[10] . كساني كه هدايت يافته‏ اند خداوند بر هدايتشان مي ‏افزايد. محمد،17
[11]. تفسير نمونه، ج19، ص461؛ يكصد و هشتاد پرسش و پاسخ بر گرفته از تفسير نمونه،تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1379، ص93-96

برچسب

هدايت ضلالت جبر اختيار آزادي
اراده توبه كفران كذاب مسرف
فسق هدايت تشريعي هدايت تكويني

نظرات

كاربر گرامي سوالات خود را از بخش "ارسال سوال ديني " ارسال كنيد.